Jak działa prawo do wyjaśnienia decyzji kredytowej?

Ocena: 5 (ilość ocen: 4)

Ocena: 5
(ilość ocen: 4)

Prawo do wyjaśnienia decyzji kredytowej działa już od roku. Dzięki niemu polscy konsumenci jako pierwsi w UE mogą dowiedzieć się, dlaczego odmówiono im kredytu. Taka informacja to nieoceniona pomoc w budowaniu swojej zdolności kredytowej. Zmiana w prawie imponuje tym bardziej, że jest efektem współpracy kilku stron: publicznej (Fundacja Panoptykon) i rządowej (Ministerstwo Cyfryzacji wraz z innymi resortami).

Rok funkcjonowania bankowego prawa do wyjaśnienia, to dobry moment, aby przyjrzeć się, na ile jest ono skuteczne. Czy żyje ono tylko na papierze a banki dalej odsyłają klientów z kwitkiem? Podobno kredytodawcy nie traktują tych przepisów poważnie. Poprosiłem o komentarz w tej sprawie Fundację Panoptykon. Poza tym, w artykule zamieściłem porady i wzory pism, które pomogą nam w skorzystaniu z prawa do wyjaśnienia.

Co trzeba wiedzieć zanim skorzystasz z prawa do wyjaśnienia

Wyjaśnienie decyzji kredytowej jest dla konsumenta bezpłatne. W przypadku przedsiębiorców takie prawo funkcjonuje już od kilku lat i bank może zażądać za tę usługę opłaty. Różnica polega na tym, że teraz wyjaśnienie musi zawierać konkretne elementy, które zadecydowały o pozytywnej lub negatywnej decyzji. Bo z prawa do informacji możemy skorzystać, po otrzymaniu decyzji kredytowej bez względu czy nasz wniosek został przyjęty czy odrzucony.

Prawo do wyjaśnienia dotyczy kredytów konsumenckich, czyli kredytów hipotecznych, gotówkowych, pożyczek (tzw. chwilówek), których udzielają banki lub instytucje pożyczkowe (pozabankowe).

W prawie do wyjaśnienia, przewidziano, że instytucje finansowe stosują dwa tryby analizy wniosku kredytowego: pierwszy – automatyczny i drugi – z udziałem człowieka (np. analityka kredytowego). O tym, w jaki sposób badana jest nasza zdolność kredytowa powinniśmy zostać poinformowani najpóźniej w podjętej przez bank/pożyczkodawcę decyzji kredytowej.

To ważne, ponieważ sposób analizy określa, na który przepis prawa należy się powołać. Dodatkowo, gdy ocena zdolności była automatyczna, możemy nie zgodzić się z decyzją i zażądać, aby wniosek został rozpatrzony ponownie przez człowieka.

Postawa prawna – czyli, co dokładnie mówią nowe przepisy?

W zmienionym prawie bankowym na podstawie ustawy z dnia 21 lutego 2019 r. najważniejsze w kwestii wyjaśnienia decyzji kredytowej są dwa poniższe akty:

Art. 70a

“1. Banki i inne instytucje ustawowo upoważnione do udzielania kredytów na wniosek osoby fizycznej, prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, o ile posiada zdolność prawną, ubiegającej się o kredyt przekazują, w formie pisemnej, wyjaśnienie dotyczące dokonanej przez siebie oceny zdolności kredytowej wnioskującego.

2. Wyjaśnienie, o którym mowa w ust. 1, obejmuje informacje na temat czynników, w tym danych osobowych wnioskującego, które miały wpływ na dokonaną ocenę zdolności kredytowej.

3. W przypadku przedsiębiorców bank i inna instytucja ustawowo upoważniona do udzielania kredytów może pobierać opłatę za sporządzenie wyjaśnienia, o którym mowa w ust. 1. Wysokość opłaty powinna być odpowiednia do wysokości kredytu.

4. Przepisy ust. 1–3 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorcy ubiegającego się o pożyczkę pieniężną.”

Art. 105a ust. 1a

“Banki, inne instytucje ustawowo upoważnione do udzielania kredytów, instytucje pożyczkowe oraz podmioty, o których mowa w art. 59d ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, a także instytucje utworzone na podstawie art. 105 ust. 4, mogą w celu oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego podejmować decyzje, opierając się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, danych osobowych – również stanowiących tajemnicę bankową – pod warunkiem zapewnienia osobie, której dotyczy decyzja podejmowana w sposób zautomatyzowany, prawa do otrzymania stosownych wyjaśnień co do podstaw podjętej decyzji, do uzyskania interwencji ludzkiej w celu podjęcia ponownej decyzji oraz do wyrażenia własnego stanowiska.”

W sytuacji, gdy nasz wniosek o kredyt lub pożyczkę był analizowany automatycznie, powołujemy się na art 105a prawa bankowego (jeśli chcemy uzyskać wyjaśnienie). Jeżeli nasza zdolność kredytowa była oceniana przez człowieka (np. analityka banku) odpowiednim przepisem będzie art. 70a prawa bankowego.

Jak skorzystać z prawa do wyjaśnienia decyzji kredytowej?

Instytucje finansowe mogą krzywo patrzeć na nowe prawo, dlatego tak ważne jest, aby konsumenci wiedzieli jak z niego skorzystać. Z oczywistych względów najbardziej interesuje nas powód negatywnej decyzji kredytowej. Ale, gdy staramy się np. o kredyt hipoteczny, także decyzja pozytywna może być dla nas ważna. Na przykład, gdy bank chce nam udzielić kredytu, ale na mniejszą niż potrzebujemy kwotę. Co trzeba zrobić, aby uzyskać wyjaśnienie od banku?

Prawo do wyjaśnienia decyzji kredytowej – krok po kroku

Krok 1: Składamy wniosek o kredyt lub pożyczkę.

Na tym etapie uruchamiana jest procedura kredytowa. Bank lub pożyczkodawca analizuje naszą zdolność kredytową, sprawdza BIK…

Krok 2: Otrzymujemy decyzję kredytową – możemy złożyć wniosek o wyjaśnienie.

Wniosek możemy złożyć zarówno w razie pozytywnej jak i negatywnej decyzji. Jeśli ocena naszej zdolności była przeprowadzona automatycznie, mamy dodatkowe prawo upoważniające nas do żądania od instytucji finansowej ponownego rozpatrzenia wniosku, tym razem przez człowieka.

Dla ułatwienia, poniżej znajdziemy uniwersalny wzór wniosku o wyjaśnienie decyzji kredytowej – nie musimy się dopytywać, czy nasza zdolność była analizowana automatycznie, czy przez człowieka.

Pobierz wzór ogólny wniosku o wyjaśnienie decyzji kredytowej

Krok 3: Bank przesyła wyjaśnienie, które nie jest konkretne albo uchyla się od niego.

Jeżeli instytucja finansowa nie udzieliła nam wyjaśnienia, należy złożyć do niej reklamację. Tak samo trzeba postąpić, gdy wyjaśnienie od kredytodawcy jest niekonkretne (np. została nam przesłana lista wszystkich czynników, które były brane pod uwagę przy analizie – patrz. komentarz Fundacji Panoptykon). Wzór reklamacji powinniśmy znaleźć na stronie banku.

Pobierz przykładowy wzór reklamacji

Krok 4. Instytucja finansowa dalej uchyla się od prawa do wyjaśnienia

Reklamacja nie poskutkowała? W przypadku braku odpowiedzi przy automatycznej decyzji kredytowej, możemy złożyć skargę do Prezesa UODO np. elektronicznie przez EPUAP (więcej informacji tutaj). Dla oceny zdolności kredytowej prowadzonej przez człowieka pozostaje nam wniosek o przeprowadzenie interwencji przez Rzecznika Finansowego.

Wzór pisma do Rzecznika Finansów

Krok 5. Znamy konkretne powody decyzji kredytowej – co robić?

Nasze dalsze działania zależą od tego jakie informacje uzyskaliśmy od banku. Jeżeli zgadzamy się z decyzją, możemy skupić się na czynnikach, które sprawiły, że odpowiedź banku była negatywna i dzięki temu poprawić swoją zdolność kredytową. Jeśli jednak w wyjaśnieniu znajdziemy dane, które są błędne możemy żądać od banku, aby dokonał analizy wniosku, tym razem z poprawnymi informacjami. Jeżeli tego nie zrobi, należy złożyć skargę do UODO (jak w kroku 4).

Prawo do wyjaśnienia – bilans 12 miesięcy działania przepisów

Banki potrafią uprzykrzyć życie klientom. W jednym ze swych felietonów, dziennikarz ekonomiczny Maciej Samcik, opisał na łamach blogu “subiektywnie o finansach” historię czytelnika, który chciał skorzystać z prawa do wyjaśnienia decyzji kredytowej.

Pan Przemysław starał się o kredyt w banku PKO BP, ale już na początku swojej przygody został poinformowany, że nie posiada zdolności kredytowej. Co o tym zdecydowało? Niewiadomo. Na szczęście znał nowe prawo i postanowił z niego skorzystać. Jednak bank uznał, że nie musi wyjaśniać swojej decyzji. Pan Przemysław złożył dodatkowo pismo, ale i tu bank uchylił się, zasłaniając się tym, że klient nie złożył w rzeczywistości wniosku o kredyt. Dopiero reklamacja poskutkowała.

Czy bank nie mógł zachować się tak od razu? Ta historia pokazuje, że prawo do wyjaśnienia decyzji kredytowej trzeba czasem sobie wywalczyć. Ale, czy powyższy przykład to tylko odosobniony przypadek? Jak wygląda bilans prawa, które weszło w życie 4 maja 2019 roku? Poprosiłem o komentarz w tej sprawie Fundację Panoptykon, która od samego początku walczyła o to, aby konsumenci mogli poznać powody decyzji kredytowej.

Komentarz Fundacji Panoptykon


Pierwsze miesiące funkcjonowania bankowego prawa do wyjaśnienia nie przyniosły przykładów dobrych praktyk: przeciwnie, docierające do nas sygnały wskazywały, że banki realizują swój nowy obowiązek w sposób daleki od celu, jaki przyświecał tej regulacji, a także wprost od tego, czego wymają od nich nowe przepisy.

Na szczęście pod koniec roku udało się dojść do porozumienia z przedstawicielami banków, z którego wprost wynika, że wyjaśnienie dotyczące dokonanej przez bank oceny zdolności kredytowej powinno:

a. mieć indywidualny charakter – odpowiedź powinna być oparta na dotyczących klienta danych osobowych;

b. mieć zamknięty charakter (nie zawierać zwrotów typu itp.)

c. nieprawidłową praktyką jest podawanie wszystkich czynników, które miały jakikolwiek wpływ na ocenę zdolności kredytowej, ponieważ powinny zostać wskazane tylko te czynniki, które uznane zostały za istotne przy jej dokonaniu (tj. przesądziły o decyzji).

d. wyjaśnienie powinno zawierać informację o czynnikach, w tym danych osobowych, które miały wpływ na ocenę zdolności kredytowej. Nie ma przy tym oczekiwania podawania przez bank, jakie informacje (np. w postaci wysokości wynagrodzenia) są prawidłowe, żeby uzyskać wnioskowany kredyt. Nie chodzi bowiem o przekazanie klientowi instrukcji, jak dane we wniosku powinny wyglądać w sytuacji danego klienta, aby otrzymać kredyt. Tytułem przykładu, jeśli wynagrodzenie przesądziło o odmowie udzielenia kredytu należy wskazać w wyjaśnieniu, że wynagrodzenie jest niskie (bez informacji jaka wysokość wynagrodzenia jest „prawidłowa”).

W monitorowanie, w jaki sposób przestrzegane jest prawo do wyjaśnienia zaangażowały się m.in. UODO i UOKiK. Jednak naszym zdaniem ciężar troski o to, by klienci realnie mogli aktualnie korzystać z prawa do wyjaśnienia spoczywa na barkach Rzecznika Finansowego. Jednocześnie banki są jednymi z instytucji, które przetwarzają szczególnie dużo informacji na nasz temat. Dlatego – nie tylko w zakresie realizacji prawa do wyjaśnienia – powinny być pod szczególnym nadzorem ze strony Prezesa UODO.

Nie podejmujemy się oceny, jak aktualnie wyglądają działania banków, ale mamy nadzieję, że wspomniane porozumienie jest realizowane, a banki zmieniły swoją początkową praktykę i klienci – nawet jeśli nie dostaną kredytu – wiedzą, z czego to wynika. Bo właśnie o to w całym tym prawie chodzi: skoro decyzja oparta jest na danych osobowych klienta, ma on prawo wiedzieć, które informacje na jego temat były dla banku kluczowe.

Wojciech KlickiFundacja Panoptykon

Prawo do wyjaśnienia musi jeszcze wywalczyć sobie miejsce w świadomości konsumentów – podsumowanie

Z powyższego komentarza od Wojciecha Klickiego z Fundacji Panoptykon płyną przynajmniej dwie pokrzepiające informacje dla kredytobiorców. Po pierwsze prawo do wyjaśnienia działa i jest respektowane. Banki może i nie są do niego entuzjastycznie nastawione – szczególnie na początku jego wprowadzenia – ale porozumienie między bankami a Fundacją Panoptykon z końca 2019 roku oznacza, że presja strony publicznej odniosła kolejny sukces.

Po drugie, teraz to w rękach konsumentów pozostaje, na ile prawo do wyjaśnienia decyzji kredytowej pozostanie respektowane. Potrzebna jest też indywidualna presja klientów na banki, aby udzielały konkretnych odpowiedzi tłumaczących decyzję kredytową. W komentarzu Wojciecha Klickiego znajdziemy dodatkowe wskazówki, co powinno znaleźć się w treści wyjaśnienia.

Z pewnością dalej będę się przyglądał działaniu prawa do wyjaśnienia – wygląda na to, że porozumienie między Fundacją Panoptykon a przedstawicielami banków jest przestrzegane. Opisane w artykule prawo, będzie teraz szczególnie przydatne kredytobiorcom. Pandemia COVID-19 sprawiła, że instytucje finansowe zaostrzyły politykę kredytową. Odczują to przede wszystkim osoby starające się o kredyt hipoteczny. Wywalczone zmiany w przepisach prawa bankowego, przejdą jeszcze jeden test na zachowanie banków, w trudnej sytuacji zagrożenia koronawirusem.

Źródła:

1. https://panoptykon.org/prawo-do-wyjasnienia
2. Ustawa z dnia 21 lutego 2019 r. o zmianie niektórych ustaw
3. https://subiektywnieofinansach.pl/wniosek-kredytowy-rodo-odmowa/

Najnowsze aktualności / recenzje

Dodaj komentarz