Odszkodowanie za pracę w warunkach szkodliwych

5 /5
(Ocen: 1)

Praca w niektórych branżach może być szkodliwa dla zdrowia pracownika. Uwaga – szczególne warunki nie oznaczają z automatu szkodliwych warunków pracy. Osoby, które pracują w warunkach szkodliwych, mają możliwość przejść na wcześniejszą emeryturę, a także mogą otrzymać zwiększoną kwotę świadczeń emerytalno-rentowych. Czym jest praca w warunkach szkodliwych i jakie konsekwencje ponoszą pracownicy? Do czego zobowiązany jest pracodawca?

Bezpłatna Konsultacja z Ekspertem Odszkodowawczym

Czym jest praca w warunkach szkodliwych?

Specjalistyczne zakłady pracy, takie jak huty, przetwórstwa metali, a nawet obróbka drewna kwalifikują się do miejsc, w których występują szkodliwe warunki dla pracowników. Praca w takich warunkach wiąże się nie tylko z dużą odpowiedzialnością, ale też możliwymi negatywnymi skutkami dla zdrowia pracownika w przyszłości.

Praca w warunkach szkodliwych to taka, która ma negatywny wpływ na zdrowie pracownika, np. doprowadza do choroby zawodowej. Osoby, które są narażone na czynniki szkodliwe, uciążliwe lub niebezpieczne, mogą ubiegać się o wcześniejszą emeryturę i odszkodowanie, jeśli przepracowały minimum 15 lat w takich warunkach.

Praca w szczególnych warunkach z kolei to taka, w której szkodliwe warunki determinują siły natury (wykaz A), np. woda, ziemia, powietrze. Wykaz B z kolei to “prace o szczególnym charakterze wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się”.

Różnice pomiędzy pracą w warunkach szkodliwych a warunkach szczególnych określił Sąd Najwyższy: “pracami w szczególnych warunkach są prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości, co oznacza, że oba te elementy (znaczna szkodliwość dla zdrowia i znaczny stopień uciążliwości) muszą występować równocześnie. Praca w warunkach szkodliwych nie jest zatem tożsama z pracą w szczególnych warunkach. Konieczne jest bowiem, aby praca ta była równocześnie pracą o znacznej uciążliwości, a takie zostały rodzajowo wymienione w załączniku do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.” (sygn. akt III UK 31/15). W tym artykule omawiamy jedynie pracę w warunkach szkodliwych.

Co decyduje o szkodliwych warunkach pracy

To, co decyduje, czy dana praca może być zakwalifikowana do szkodliwych warunków, są czynniki, z którymi pracownik zmaga się na co dzień. Są to między innymi:

  • czynniki szkodliwe – które mogą w dłuższej perspektywie doprowadzić do choroby zawodowej (np. pylicy) i które ewidentnie wskazują na wykonywany zawód,
  • czynniki uciążliwe – to czynniki, które wpływają na samopoczucie i komfort życia pracowników, mogą doprowadzić do trwałego pogorszenia zdrowia,
  • czynniki niebezpieczne – takie, które mogą doprowadzić do wypadku i urazu w pracy.

Czynnikami, które odpowiadają za szkodliwe warunki pracy to przede wszystkim:

  • czynniki fizyczne – m.in. hałas, wysoka temperatura, zanieczyszczone powietrze, ostre krawędzie miejsca pracy, ciężkie przedmioty, które mogą uszkodzić pracownika,
  • czynniki chemiczne – w tym substancje drażniące, trujące, uczulające, rakotwórcze,
  • czynniki biologiczne – np. grzyby, bakterie, wirusy.

praca w warunkach szkodliwych zawody

Bezpłatna Konsultacja z Ekspertem Odszkodowawczym

Jakie są obowiązki pracodawcy wobec pracownika?

Oczywiście kwestie szkodliwych warunków regulowane są przez BPH, które pracodawca musi spełnić, aby chronić pracowników. Musi przede wszystkim dążyć do zminimalizowania negatywnego wpływu czynników zewnętrznych na pracownika – zapewnić mu odzież ochronną (np. dla spawaczy), okulary, nauszniki itd. 

Dodatkowo, pracodawca ma obowiązek prowadzić rejestr szkodliwych czynników, które występują w jego zakładzie. Rejestr ten jest wymagany przez rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Pracodawca ewidencję musi przechowywać przez 40 lat. W rejestrze musi być zapisany:

  • tryb, metody i częstotliwość pomiarów i badań w zakładzie,
  • przypadki, w których pomiary muszą być wprowadzone na stałe,
  • wymagania dotyczące laboratoriów badających warunki pracy,
  • wzory dokumentów i sposób ich udostępniania.

Od rozpoczęcia działalności, pracodawca ma 30 dni na wykonanie pierwszych badań i pomiarów na zakładzie. Następne badania powinno przeprowadzać się w miarę regularnie i często, ponieważ warunki mogą być zmienne. Daty ustalane są w zależności od rodzaju czynnika szkodliwego i wyników ostatnich badań. 

Niestety, ale pracodawca nie ma obowiązku wypłacania pracownikom dodatków za pracę w warunkach szkodliwych. Może to jednak robić w wyniku negocjacji z pracownikami, a także uregulować to w umowie lub regulaminie pracy.

Odszkodowanie lub rekompensata za pracę w szkodliwych warunkach

Rekompensata za pracę w warunkach szkodliwych jest dodatkiem do kapitału świadczenia początkowego, dla osób, które ubiegają się o emeryturę. Przyznanie rekompensaty warunkuje się przepracowaniem co najmniej 15 lat w pracy o szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, które należy udokumentować świadectwem pracy.

Prawo do rekompensaty ustalono w art. 21 do 23 ustawy o emeryturach pomostowych.

Zgodnie z art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych:

  1. Rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat.
  2. Rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zatem rekompensata podwyższa kapitał początkowy i nie jest osobno wypłacanym świadczeniem. Dodana do emerytury podlega waloryzacji jako całość.

Komu przysługuje rekompensata? Wszystkim osobom, które urodziły się po 31 grudnia 1948 roku i przepracowały co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy. Wymaganymi dokumentami będzie zaświadczenie od pracodawcy.

ZUS zobowiązany jest automatycznie przy otrzymaniu wniosku o emeryturę rozpoznać, czy należy się prawo do rekompensaty. Ubezpieczony nie ma obowiązku składania osobnego wniosku dotyczącego wyłącznie przydzieleniu odszkodowania za pracę w warunkach szkodliwych. Jest to nawet potwierdzona kwestia przez Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 9 października 2017 r., sygn. akt III AUa 1350/16.

Ciekawym przypadkiem była Pani Regina, której ZUS wyliczył 14 lat i 11 miesięcy stażu pracy w szczególnych warunkach, która po odwołaniu się do sądu pracy otrzymała rekompensatę. Dlaczego ZUS wyliczył tylko taką ilość stażu? Ponieważ od 1979 do 2000 roku Pani Regina pracowała na stanowisku elektronika urządzeń przemysłowych, ale też aktywnie korzystała z ubezpieczenia chorobowego i urlopu wychowawczego. Sąd I instancji okres, w którym Pani Regina była niezdolna do pracy (łącznie 1 rok, 2 miesiące i 13 dni), należy uwzględnić do jej stażu pracy (sygn. akt III AUa 178/20). Więcej informacji o rekompensatach i okresach wychowawczych znajduje się w aktach – sygnatura akt III UZP 3/20, uchwała 3 sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych SN z 29 października 2020 r.

Ile wynosi rekompensata za pracę w szkodliwych warunkach?

Tak jak wspomnieliśmy wcześniej, rekompensata nie jest wypłacana w jednej transzy, lecz jest doliczana do kapitału początkowego emerytury ustalanego na zasadach przewidzianych w art. 173 i 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zatem rekompensata za pracę w warunkach szkodliwych powiększa wartość kapitału, co realnie wpływa na zwiększenie samej emerytury. Zazwyczaj rekompensaty są wypłacane w wysokości od 100 do 400 złotych.

Wysokość odszkodowania za pracę w warunkach szkodliwych zależny jest głównie od:

  • stażu ubezpieczeniowego (okresy składkowe i nieskładkowe sprzed 1 stycznia 2009 r.),
  • czasu pracy w warunkach szczególnych (minimum 15 lat),
  • obniżonego wieku emerytalnego określonego dla rodzaju pracy,
  • wieku, jaki osiągnęła osoba 31 grudnia 2008 roku.

Czy warto starać się o tego typu odszkodowanie? Zdecydowanie tak. Jak obliczyć ile rekompensaty można uzyskać? Zachęcamy do samodzielnych wyliczeń według wzoru podanego na stronie ZUS-u.

Jak obliczyć rekompensatę za pracę w szczególnych

Źródło: https://www.zus.pl/swiadczenia/zasady-przyznawania-emerytury/rekompensata-z-tytulu-pracy-w-szczegolnych-warunkach-lub-w-szczegolnym-charakterze

Warto dodać, że w orzecznictwie prawo do nabycia wcześniejszej emerytury stanowi negatywną przesłankę do przyznania rekompensaty. Jednocześnie, uzyskanie emerytury na ogólnych zadach nie ma wpływu na przyznanie odszkodowania (potwierdzenie przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 17 grudnia 2015 roku (III AUa 717/15).

Bezpłatna Konsultacja z Ekspertem Odszkodowawczym

Dlaczego ZUS odmawia rekompensaty za pracę w szkodliwych warunkach?

W 2020 roku głośną sprawą był wyrok Sądu w Szczecinie (VI U 1649/18), który na korzyść klienta kancelarii prawnej zmienił decyzję ZUS o odrzuceniu prawa do rekompensaty. 

Tak jak wcześniej wspominaliśmy, prawo do rekompensaty za pracę w warunkach szkodliwych ustalono w art. 21 do 23 ustawy o emeryturach pomostowych. Jednym z wymogów jest udokumentowany 15-letni staż pracy w szkodliwych warunkach. W art. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych jest to “odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub pracy o szczególnym charakterze przez osoby, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej (z powodu niespełnienia warunków ustawowych do nabycia tego prawa)”.

ZUS zatem najczęściej odmawia prawa do odszkodowania przez nieudowodnienie wymaganej liczby lat pracy w warunkach szkodliwych lub szczególnych

Od decyzji ZUS-u przysługuje odwołanie, które należy złożyć pisemnie lub ustnie w jednostce organizacyjnej ZUS w ciągu miesiąca. Postępowanie jest bezpłatne.

Ważną sprawą jest też faktycznie występowanie warunków szkodliwych w wykonywanej pracy, a nie tylko nazwa stanowiska wpisana w świadectwie pracy od pracodawcy. W tym wypadku wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2011 r. (I UK 393/10), gdzie wykazano, że mężczyzna nie wykonywał pracy spawacza, ale wykonywał jedynie prace ślusarskie (stanowisko, na jakim był zatrudniony to ślusarz, ślusarz – spawacz i ślusarz remontowy). Sąd podtrzymał zatem wniosek o nieprzyznanie praw do odszkodowania za pracę w warunkach szkodliwych.

Praca w warunkach szkodliwych – wykaz zawodów

Za pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach uważa się osoby, które podczas wykonywania obowiązków zawodowych mogą odczuwać uciążliwości lub szkodliwe skutki psychofizyczne ze względu na negatywne skutki otoczenia w zakładzie pracy. Pracownik ma prawo skorzystać z wcześniejszej emerytury, jeśli był zatrudniony m.in. jako pracownik:

  • zakładu przeróbczego węgla i rud metali,
  • w zakładzie górniczym, energetycznym, chemicznym, 
  • zakładu hutniczego i przemysłu metalowego,
  • w przemyśle budowlanym i budownictwie,
  • w leśnictwie, przemyśle drzewnym, papierniczym i poligraficznym,
  • w przemyśle lekkim, gospodarce komunalnej,
  • służby zdrowia i opiece społecznej,
  • w przemyśle rolno-spożywczym i na roli.

Wykaz prac znajduje się w  Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze.

Za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się:

  • pracowników organów kontroli państwowej i administracji celnej,
  • pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną,
  • dziennikarzy (radia, telewizji, czasopism, dzienników prasowych i informacyjnych, publicystów i dziennikarzy fotografów),
  • nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela,
  • żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy policji, UOP, ABW, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, BOR, Służby Celnej, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej.

W przypadku służby wojskowej, czas ten wlicza się do okresu uprawniającego do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, jeśli podejmujący zatrudnił się w miejscu, gdzie wykonywał pracę w szczególnych warunkach w ciągu 30 dni po opuszczeniu służby wojskowej  (II UK 188/18 – postanowienie SN – Izba Pracy z dnia 29-05-2019).

Informacje o autorze

Paulina Szymańska

Humanistka związana z marketingiem internetowym, contentem, SEO, afiliacją i e-commerce od 2013 roku. Wyróżniona na liście TOP 100 kobiet polskiej branży SEO. Prywatnie fanka muzyki i koncertów polskiej oraz zagranicznej sceny black metalowej, gier komputerowych i psychologii.

Dodaj komentarz
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments